Częstochowa nie znalazła się na ministerialnej liście miast tracących funkcje społeczno-gospodarcze, jednak w ostatnich latach mierzy się z ubytkami dochodów i narastającymi kosztami, zwłaszcza w oświacie.
Miasto pozostaje ośrodkiem o subregionalnym potencjale, co – według przywołanych wskaźników – lokuje je wśród mocniejszych średnich miast. Jednocześnie samorząd wskazuje na trudności finansowe wynikające m.in. z braku rekompensaty utraconych wpływów oraz niedoszacowania potrzeb w kluczowych zadaniach.
W 2025 roku Częstochowa realizowała budżet w oparciu o nową ustawę o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, która zmieniła strukturę wpływów. Odnotowano wzrost dochodów z udziałów w podatku PIT, ale równocześnie nastąpiło znaczne ograniczenie subwencji. Jak podano, ustawa częściowo stabilizuje dochody, jednak wzrost nie odpowiada skali ubytków w PIT od 2019 roku, związanych ze zmianami w prawie podatkowym. Straty za lata 2019–2024 oszacowano na blisko 523 mln zł.
W materiale podkreślono, że nowe rozwiązania nie poprawiły systemu finansowania zadań oświatowych. Rzeczywiste potrzeby – według miasta – są wyższe od poziomu określanego przez ministerstwo, co ma skutkować corocznym pogłębianiem tzw. luki oświatowej. W 2025 roku, aby zrealizować obowiązkowe zadania w oświacie, Częstochowa miała przeznaczyć z własnych środków dodatkowo 254,2 mln zł.
Wskazano także na inne obciążenia budżetu. Ustawa nie rozwiązała problemu finansowania zadań zleconych, dlatego w 2025 roku miasto miało dołożyć do ich realizacji 8,7 mln zł. Dodatkowo samorząd był obciążony koniecznością pokrycia straty Miejskiego Szpitala Zespolonego za 2024 rok w kwocie ponad 22 mln zł – przy kontrakcie z NFZ, który nie pokrywa kosztów bieżącego funkcjonowania placówki.
W związku z niedoszacowaniem potrzeb oświatowych oraz brakiem rekompensat za wcześniejsze ubytki w PIT miasto kontynuuje działania oszczędnościowe, aby zabezpieczyć środki na najważniejsze wydatki. W materiale przywołano wyniki badań benchmarkingowych, według których Częstochowa należy do najbardziej oszczędnych miast w zakresie wydatków administracyjnych: w 2024 roku było to 440 zł na mieszkańca, przy średniej 543 zł w grupie porównawczej.
Trudna sytuacja finansowa ma wpływać na możliwości inwestycyjne. W ubiegłym roku miasto przeznaczyło na inwestycje 279,4 mln zł, co stanowiło ok. 12% wydatków ogółem. To wynik nieco niższy od średniej z ostatnich kilku lat: w latach 2020–2025 wskaźnik ten wyniósł 12,8%, a w latach 2011–2019 – 14,7%. Zwrócono uwagę na dużą zmienność udziału inwestycji w budżecie: w 2023 roku było to 22,5% (m.in. przy finalizacji przebudowy DK-91 – alei Wojska Polskiego oraz przebudowy DK-46), natomiast w niektórych latach – m.in. przy braku funduszy unijnych, kryzysie pandemicznym lub wstrzymaniu wypłat środków unijnych dla Polski – poziom spadał poniżej 10% (w latach 2011–2025 zdarzyło się to dwukrotnie).
Materiał podkreśla też, że porównywanie samych procentów w długim horyzoncie bywa mylące, bo zmieniały się zarówno zadania samorządu, jak i wielkość budżetu. Wskazano, że dopiero w 2014 roku roczne wydatki miasta przekroczyły 1 mld zł, a obecnie wynoszą ok. 2,2 mld zł. W tym ujęciu blisko 280 mln zł na inwestycje w 2025 roku (ok. 12% budżetu) odpowiadałoby – przy skali budżetu z 2014 roku – ok. 22% wydatków ogółem.
W liczbach bezwzględnych poziom inwestycji w ostatnich latach przedstawiono jako wyższy niż w okresie wcześniejszego zarządzania miastem: od 43,1 mln zł w 2003 roku (10,3% wydatków budżetu) do 167,6 mln zł w 2006 roku (24,2% budżetu przy 695 mln zł wydatków). W latach obecnej prezydentury wartości te miały wynosić od 129,2 mln zł w 2013 roku (13,3% budżetu) do 446,3 mln zł w 2023 roku (22,6% budżetu przy 1 mld 978 mln zł wydatków).
Zaznaczono, że inwestycje samorządowe „falują” w zależności od możliwości pozyskania środków zewnętrznych oraz relacji między dochodami a obowiązkowymi wydatkami, które w ostatnich latach stały się mniej korzystne m.in. przez zmiany podatkowe i rosnące koszty, w tym oświaty. Jednocześnie poziom inwestycji Częstochowy – w wieloletnim ujęciu – określono jako porównywalny z miastami podobnej wielkości, o zbliżonych dochodach i obciążeniach.
W materiale przywołano także ranking pisma samorządowego „Wspólnota” za lata 2021–2023: średnie wydatki majątkowe na mieszkańca w Częstochowie wyniosły ponad 1461 zł. Dla porównania wskazano: Kielce – 1118 zł, Gdynię – 1124 zł, Radom – 1549 zł, Sosnowiec – 1800
red
źródło/fot: UM w Częstochowie
